Krater, greckie naczynie ceramiczne lub metalowe, służące do mieszania wina z wodą.
Dionizos, bóg wina i płodności, artystów, rolników, radości i ekstazy.
Wino jest pożywieniem o największym i szczególnym znaczeniu symbolicznym w kulturze europejskiej, szczególnie w basenie Morza Śródziemnego oraz Azji Mniejszej. Było obok chleba i mięsa głównym elementem składanej bogom ofiary. Wino wprawiało ludzi w stan euforii i upojenia. Dzisiaj taki stan nazwalibyśmy upojeniem alkoholowym. W starożytności jednak upojenie to uważane było za opętanie, a więc jednak za pewien stan duchowy. Święty Klemens z Aleksandrii mówił, że wino tak ma się do chleba, jak życie kontemplacyjne i gnoza (w pierwotnym rozumieniu tego słowa czyli dostępne człowiekowi poznanie Boga, zapewniające mu zbawienie) do życia aktywnego i zwykłej wiary. Jedną z cech boga wina Dionizosa było umiłowanie ludzkości. Dał ludziom wino by ich uszczęśliwić. Symbolika wina.
Bachus, Caravaggio 1595
Kto upowszechnił wino na świecie? Sprawiedliwi, których oszczędził karzący i oczyszczający potop, który poprzedził pojawienie się Dionizosa. Muzułmanie zakazali wiernym picia wina z obawy, by w stanie upojenia nie podważali i nie dyskutowali dogmatów wiary. W Koranie wyraźnie napisano: Diabeł jest w każdej winnej jagodzie (Koran, sura 2). Mistycy uważali wino za napój boskiej miłości. Islamscy Sufiści, u których medytacja jest jedną z najważniejszych praktyk religijnych, widzą w winie symbol poznania duchowego. W tradycji biblijnej potępiane jest tylko pijaństwo. Chińczycy zaś mówią, że wino nie upija, to człowiek się upija, bo jest słaby.
Winnica jest także symbolem Królestwa Bożego. Stąd nie powinno nas dziwić, że ogromna rzesza braci zakonnych nadawała ton uprawie winorośli i rozwojowi winiarstwa. W języku perskim wino (dem) oznacza także życiodajne tchnienie oraz czas. U Żydów, cztery kielichy wina wypite podczas wieczerzy paschalnej symbolizują czterokrotną obietnicę zbawienia daną przez Boga: przez poczęcie, urodzenie, odkupienie i przygarnięcie do siebie całego narodu. Wino jest jednocześnie darem bożym (błogosławieństwo Izaaka – Dajże ci Boże z rosy niebiańskiej i z tłustości ziemi obfitość zboża i wina) i gniewem Boga (Jeremiasz 25,15-16 – Mówi Pan zastępów: weź kubek zapalczywości z ręki mojej, a poczęstujesz nim wszystkie narody, do których ciebie poślę. I napiją się, i strwożą się, i szaleć będą od oblicza miecza, który puszczę między nich).
Naukowe wyjaśnienie zamiany słodkiego soku gronowego w wino znane jest stosunkowo niedawno. Łatwo więc było przyjąć boskie jego pochodzenie. Rzymianie wierzyli, że w winie zamieszkuje duch, spiritus vini, Niemcy określali go – weingeist, Arabowie – alkohol, chociaż alkohol było określeniem alchemików i oznaczało wszystkie składniki lotne otrzymywane w procesie destylacji.
Aby zakończyć sprawę nazewnictwa chciałbym jedynie dodać, że określenie eau-de vie (woda życia) wprowadził w swojej rozprawie De Conservanda Juventute w 1309 roku, Arnauld de Villeneuve. Ten likier otrzymywany z wina, lecz nie posiadający ani jego natury, ani barwy, ani działania, zasługuje na nazwę wody życia, gdyż zapewnia długowieczność. Podtrzymuje zdrowie, rozprasza niepotrzebne humory, ożywia serca i konserwuje młodość; przyjmowana sama lub łącznie z jakimś innym odpowiednim lekiem woda życia leczy z puchliny wodnej, kolki, paraliżu, gorączki i smutku.
I bądź tu mądry. Jedyne usprawiedliwienie na takie teorie widzę w tym, że destylat winny zwany alkoholem, aż do XVI wieku uważano wyłącznie za lek.
W Słowniku symboli Jeana Chevaliera i Alaina Gheerbranta znajdziemy ciekawe informacje na ten temat. – „Poza szczególnymi interpretacjami, takimi jak ta świętego Bernarda, który widzi w nim jedynie strach i siłę , wino jest bardzo powszechnie kojarzone z krwią, zarówno ze względu na kolor, jak i naturę esencji rośliny: jest zatem napojem życia lub nieśmiertelności . Szczególnie – choć nie wyłącznie – w tradycjach pochodzenia semickiego jest ono również symbolem wiedzy i inicjacji, ze względu na odurzenie, jakie wywołuje. W taoizmie moc wina jest nieodróżnialna od mocy odurzenia.
Od czasów starożytnej Grecji wino było używane jako substytut krwi Dionizosa i reprezentowało napój nieśmiertelności. Taka była również jego rola w taoizmie, gdzie było przedmiotem złożonego rytualnego przygotowania. W chińskich tajnych stowarzyszeniach wino (ryżowe) miesza się z krwią podczas przysięgi i jako napój wspólnotowy pozwala osiągnąć wiek stu dziewięćdziesięciu dziewięciu lat”. To oczywiście również znaczenie Kielicha Krwi Chrystusa w Eucharystii, zapowiedzianego przez ofiarę Melchizedeka. Tutaj również napotykamy ideę ofiary związanej z przelaniem krwi, ofiary, która może jednocześnie reprezentować namiętne skłonności związane z upojeniem alkoholowym. Wino jest elementem ofiary dla Hebrajczyków.
Wino jako symbol wiedzy i wtajemniczenia nie jest obce żadnej z wyżej wymienionych tradycji, a zwłaszcza mitom dionizyjskim. Najczęściej komentowaną symboliką jest ta z Pieśni nad Pieśniami (2,4): „ Wprowadźcie mnie do domu dobrego wina ”.
Dla Klemensa Aleksandryjskiego (wł. Titus Flavius Clemens ur. ok. 150 r. w Atenach, zm. ok. 215 w Kapadocji – piszący po grecku teolog) wino jest dla chleba tym, czym życie kontemplacyjne i gnoza są dla życia czynnego i wiary. Dla Eliego Ecdicosa (znanego także jako Eliasza Prezbitera, bizantyjskiego pisarza chrześcijańskiego, żyjącego na przełomie XI i XII wieku) czysta kontemplacja jest wonnym winem, które sprawia, że ci, którzy się nim upijają, wychodzą z siebie, a prosta modlitwa jest chlebem początkujących.
To wino ma takie samo znaczenie dla muzułmańskich mistyków: jest napojem boskiej miłości (Naboulousi). W tradycji biblijnej wino jest przede wszystkim znakiem i symbolem radości (Psalm 104:15; Księga Koheleta 9:7), a uogólniając, wszystkich darów, jakie Bóg daje ludziom ( Księga Rodzaju 27:28).
Wino, symbol upojenia, jest również symbolem zbłądzenia, którym Bóg uderza w niewiernych i buntowniczych ludzi i narody, aby ich ukarać ( Jeremiasz 25:15-27).
Sztuka sepulkralna (groby, cmentarze, kult zmarłych), z licznymi motywami winorośli, winobrania i wina na grobowcach, dowodzi, że napój ten był uważany za symbol nieśmiertelności. Ilustracje z tym motywem, w których wyraźnie widać wpływ sztuki dionizyjskiej, są częste.
Symbolika wina z czasów bachicznych jest wykorzystywana w islamie, czasami w odniesieniu do ziemskich przyjemności, a czasami do symboliki mistycznego upojenia. Podobnie pochwała wina pojawia się w Pieśni nad Pieśniami, starożytnych misteriach, legendzie o Graalu, kulcie chrześcijańskim itd. W języku hebrajskim słowa oznaczające wino ( yain ) i misterium (sôd ) mają tę samą wartość liczbową: 70. W islamie zakaz picia fizycznego wina dodatkowo podkreśla moc i znaczenie tego symbolu.
Bajazyd z Bistham, wielki perski mistyk (zm. 875), powiedział: Jestem tym, który pije, tym, który nosi wino i tym, który nosi czarę. W świecie Zjednoczenia wszyscy są jednym .
Dla wtajemniczonych, jak twierdzi Lâhijî irański filozof, wino symbolizuje miłość, żarliwe pragnienie i duchowe upojenie. Sheikh Mahmoud Shâbestari (1288-1340), islamski uczony pisze w swoim Różanym ogrodzie tajemnic, że wino, kielich i piękno są objawieniami Boga. Pijcie wino unicestwienia długimi łykami, mówi. Pijcie wino, bo kielich jest twarzą Ukochanego.
Wino, niosące radość, upijał Dionizos swoich wiernych: Wino, krew winorośli , w której ogień – jak wierzono – łączy się z zasadą wilgoci i która wywiera na duszę wpływ raz radosny, raz przerażający, znakomicie nadawało się do symbolizowania boskiego pierwiastka, którego przejawy, jak wierzyli starożytni, rozpoznawali w rozkwicie życia wegetatywnego .
Jednakże używanie wina podczas ofiar na cześć bogów piekielnych było zakazane, gdyż było radosnym napojem żyjących. Podobno było zakazane Mnemosyne i jej córkom- dziewięciu Muzom, gdyż zakłócało pamięć .
Wino pojawia się w snach jako element psychiczny o wyższej wartości: jest dobrem kulturowym, związanym z pozytywnym życiem wewnętrznym. Dusza doświadcza cudu wina jako boskiego cudu życia: przemiany tego, co ziemskie i roślinne, w ducha wolnego od wszelkich przywiązań .
Czym było wino dla zwykłych ludzi na przestrzeni wieków?
Z książki Éloïse Mozzani „ Księga przesądów, mitów, wierzeń i legend ” dowiadujemy się, że wino, podobnie jak alkohol, historycznie symbolizowało młodość i długowieczność.
★
W chińskich tajnych stowarzyszeniach wino (ryżowe) mieszało się z krwią podczas ceremonii przysięgi i jako napój zbiorowy pozwalało dożyć dziewięćset dziewięćdziesięciu dziewięciu lat!
★
We Francji „mówi się, że wypicie kieliszka wina po zupie jest jak wyjęcie korony z kieszeni lekarza”.
To popularne, dawne przysłowie, często funkcjonujące w wariancie „wypicie wódki po zupie” obrazuje ludową mądrość dietetyczną i zdrowotną. Sugeruje, że leczenie chorób wywołanych takimi nawykami było bardzo kosztowne. Zysk z tego czerpał lekarz, któremu trzeba było oddać zarobione pieniądze („koronę”). Zupa rozgrzewa żołądek i często jest ciężkostrawna. Wypicie mocnego alkoholu zaraz po zupie mogło prowadzić do problemów trawiennych.
★
W średniowieczu wierzono, że obmycie głowy noworodka białym winem sprawi, że jego włosy będą kręcone; z kolei resztki wina z mszy świętej miały leczyć gorączkę. Miecz zanurzony w winie miał podobno tę samą moc.
★
Wino, w którym umieszczono obcięte paznokcie, „jest strasznie odurzające”; wino, w którym zanurzono obrączkę ślubną matki, chroni noworodka, który je wypije.
★
Kobieta, która przelewa przez obrączki ślubne pierwsze krople wina z beczki, pozwala swemu mężowi uniknąć wyrzutów zazdrości.
★
W snach wino pojawia się jako „element psychiczny o wyższej wartości: jest dobrem kulturowym, powiązanym z pozytywnym życiem wewnętrznym”. Co więcej, według wierzeń z XV wieku, sen o winie lub winnicach stanowi dobry znak.
★
Jeśli ciężarna kobieta zostanie oblana winem w twarz, dziecko może nosić tego ślad, najczęściej w postaci tzw. „plamy wina porto”. Wylanie go z powrotem uważa się za przynoszące szczęście i zwiastuje napływ pieniędzy; aby zaklęcie zadziałało, należy zanurzyć palec w plamie i dotknąć nim czoła.
★
Niektórzy rybacy na Morzu Śródziemnym wierzą, że mogą uspokoić morze, oferując mu kieliszek wina.
★
Wg Andrée Ruffat, „zwyczaj, który nakazuje gospodarzowi z grzeczności wlać kilka kropel wina do kieliszka przed podaniem go gościom, jest niczym więcej niż wspomnieniem »obrzędu inauguracji«, a nie troską o walory smakowe”.