W 2009 roku Unia Europejska ujednoliciła system klasyfikacji win produkowanych przez państwa członkowskie. Aby ułatwić konsumentom zrozumienie jakości europejskiego wina, podzielono je na trzy proste kategorie ze względu na pochodzenie: najwyższej jakości wino z Chronioną Nazwą Pochodzenia (ChNP), średniej jakości wino z Chronionym Oznaczeniem Geograficznym (ChOG) oraz wino o podstawowej jakości.
Każde państwo członkowskie może przetłumaczyć nazwy kategorii na swój język. Francuzi nazywają swoje regiony chronionej nazwy pochodzenia (ChNP) Appellation d’Origine Protégée (AOP), Włosi Denominazione d’Origine Protetta (DOP), a Węgrzy Oltalom alatt álló Eredetmegjelölés (OEM).
Uproszczona klasyfikacja win węgierskich opiera się na trójstopniowym systemie Unii Europejskiej dotyczącym pochodzenia geograficznego, uzupełnionym o tradycyjne oznaczenia stopnia słodyczy oraz unikalną, wewnętrzną klasyfikację słynnych Tokajów.
1. Klasyfikacja według jakości i pochodzenia (Standard UE)
OEM (Oltalom alatt álló Eredetmegjelölés): Wina o chronionej nazwie pochodzenia. To najwyższa klasa jakościowa, odpowiednik francuskiego AOC/AOP lub włoskiego DOCG. Wszystkie etapy produkcji muszą odbywać się w konkretnym, jednym z 22 oficjalnych regionów winiarskich (np. Tokaj, Eger, Villány).
OFJ (Oltalom alatt álló Földrajzi Jelzés): Wina o chronionym oznaczeniu geograficznym. Często oznaczane na etykietach tradycyjnym terminem (wino regionalne). Wymagania produkcyjne są tu nieco luźniejsze niż w OEM, a winogrona pochodzą z większych obszarów.
FN (Földrajzi jelzés nélküli): Wina bez oznaczenia geograficznego. Dawniej nazywane Asztali bor (wino stołowe). Są to proste, codzienne wina stołowe, na których etykiecie nie znajdziemy nazwy regionu ani konkretnego szczepu, a jedynie kraj pochodzenia (Węgry).
2. Klasyfikacja według poziomu słodyczy
Száraz: Wino wytrawne.
Félszáraz: Wino półwytrawne.
Félédes: Wino półsłodkie.
Édes: Wino słodkie.
3. Specjalna klasyfikacja win tokajskich
Tokaj podlega własnym, unikalnym regułom z uwagi na tradycję produkcji win z owoców dotkniętych szlachetną pleśnią (botrytis cinerea). Najważniejszy podział obejmuje:
- Wina wytrawne i półwytrawne: Produkowane ze standardowych, zdrowych winogron – najczęściej jednoszczepowe Furmint lub Hárslevelű.
- Tokaji Szamorodni: Wino produkowane z całych, niesortowanych kiści (mieszanka owoców zdrowych i zbotrytyzowanych). Może występować w wersji wytrawnej (száraz) lub słodkiej (édes).
- Tokaji Aszú: Klasyczne wino słodkie powstające poprzez dodanie ręcznie zbieranych, wysuszonych i zbotrytizowanych jagód (aszú) do bazowego wina lub moszczu. Tradycyjnie słodycz i koncentrację określa się w puttonach (od 3 do 6 puttonów – im wyższa cyfra, tym wino jest słodsze i bardziej esencjonalne). Uwaga: Zgodnie z najnowszymi przepisami minimalna granica dla Tokaji Aszú odpowiada dawnej skali 5 puttonów.
- Eszencia: Najbardziej ekskluzywna i gęsta odmiana Tokaju. Powstaje wyłącznie z syropu, który samoczynnie wycieka z zebranych owoców aszú pod wpływem ich własnego ciężaru. Zawiera potężną ilość cukru i minimalną zawartość alkoholu (zwykle wokół 1,2–5%)
Najważniejsze białe szczepy winorośli na Węgrzech
Furmint
Furmint jest najważniejszą białą odmianą kojarzoną z węgierskim winiarstwem. Stanowi podstawę wielu win z Tokaju, ale można go spotkać również między innymi w regionie Somló.
Szczep dojrzewa stosunkowo późno i zachowuje wysoką kwasowość. Dzięki temu nadaje się zarówno do produkcji świeżych win wytrawnych, jak i skoncentrowanych win słodkich. Jest także podatny na działanie szlachetnej pleśni Botrytis cinerea, niezbędnej do powstawania klasycznego Tokaji Aszú.
Wytrawny Furmint może mieć aromaty jabłek, gruszek, cytrusów, ziół i mokrego kamienia. W winach słodkich pojawiają się nuty moreli, miodu, skórki pomarańczowej, suszonych owoców i przypraw.
Hárslevelű
Hárslevelű to druga z najważniejszych odmian Tokaju. Jej nazwa oznacza „lipowy liść” i nawiązuje do charakterystycznego kształtu liści winorośli.
Wina z Hárslevelű bywają bardziej aromatyczne i łagodniejsze niż Furmint. Mogą pachnieć kwiatami lipy, miodem, dojrzałymi owocami i przyprawami. Szczep wykorzystuje się do win wytrawnych, słodkich i kupażowanych, w tym win Tokaji Aszú.
Olaszrizling
Olaszrizling, znany poza Węgrami jako Welschriesling, nie jest spokrewniony z Rieslingiem reńskim. Jest jedną z najczęściej spotykanych białych odmian na Węgrzech, szczególnie w regionach położonych wokół Balatonu.
Powstają z niego wina świeże, ziołowe i cytrusowe, czasami z charakterystycznym migdałowym zakończeniem. Styl zależy jednak od miejsca uprawy: nad Balatonem można znaleźć zarówno lekkie wina codzienne, jak i bardziej skoncentrowane, mineralne interpretacje.
Irsai Olivér
Irsai Olivér to aromatyczna węgierska odmiana, która może przypominać Muscat. Wina są zazwyczaj lekkie, kwiatowe, świeże i łatwe w odbiorze. Często pojawiają się w nich aromaty winogron, kwiatów, cytrusów i owoców tropikalnych.
To dobry wybór dla osób, które szukają niezobowiązującego białego wina na lato.
Cserszegi Fűszeres
Cserszegi Fűszeres powstał ze skrzyżowania Irsai Olivér i Roter Traminer. Nazwa „fűszeres” oznacza „korzenny” lub „przyprawowy” i dobrze oddaje charakter win.
Odmiana daje lekkie, aromatyczne wina o nutach kwiatów, cytrusów, winogron, ziół i przypraw. Spotyka się ją zwłaszcza w północnej części Wielkiej Niziny oraz w regionach zachodnich.
Szürkebarát
Szürkebarát to węgierska nazwa Pinot Gris. Dosłownie oznacza „szarego mnicha”. Szczep szczególnie dobrze zadomowił się w okolicach Balatonu, zwłaszcza w Badacsony.
W zależności od producenta może dawać wina wytrawne, półwytrawne lub delikatnie słodkie. Zazwyczaj mają one łagodną kwasowość, dojrzały owoc i dość miękką strukturę.
Juhfark
Juhfark, czyli „owczy ogon”, jest rzadką węgierską odmianą kojarzoną przede wszystkim z wulkanicznym regionem Somló. Powstają z niej wytrawne, zdecydowane wina o wysokiej kwasowości, mineralnym charakterze i dobrym potencjale dojrzewania.
Kéknyelű
Kéknyelű jest rzadkim białym szczepem związanym przede wszystkim z Badacsony. Nazwa oznacza „niebieską łodygę”. Wina mogą być subtelne, mineralne, ziołowe i lekko dymne, a najlepsze egzemplarze dobrze rozwijają się w butelce.
Pozostałe białe odmiany
Na Węgrzech uprawia się także między innymi:
- Riesling reński, nazywany Rajnai Rizling;
- Müller-Thurgau, znany jako Rizlingszilváni;
- Sárga Muskotály, czyli Muscat Blanc à Petits Grains;
- Leányka i Királyleányka;
- Ezerjó;
- Zöld Veltelini, czyli Grüner Veltliner;
- Chardonnay;
- Sauvignon Blanc;
- Traminer i Gewürztraminer.
Najważniejsze czerwone szczepy winorośli na Węgrzech
Kékfrankos
Kékfrankos jest najważniejszą czerwoną odmianą uprawianą na Węgrzech. W Austrii znany jest jako Blaufränkisch, a w Czechach i na Słowacji jako Frankovka.
Wina z Kékfrankosa mogą być lekkie i owocowe albo bardziej skoncentrowane i dojrzewające w beczce. Typowe są aromaty wiśni, śliwek, ciemnych owoców, pieprzu i przypraw, a także żywa kwasowość.
Szczep jest szczególnie ważny w Sopronie, Egerze i Szekszárdzie. Stanowi również jeden z podstawowych składników win typu Bikavér.
Kadarka
Kadarka jest historycznie ważną odmianą Europy Środkowej i Bałkanów. Daje zazwyczaj jaśniejsze, niezbyt ciężkie wina z aromatami czerwonych owoców, pieprzu, suszonych ziół i przypraw.
Przez wiele lat jej znaczenie malało, jednak obecnie część producentów ponownie odkrywa jej delikatność i gastronomiczny charakter. Kadarka jest szczególnie kojarzona z regionem Szekszárd, a także z tradycyjnymi kupażami Bikavér.
Portugieser
Portugieser, dawniej często opisywany na Węgrzech jako Kékoportó, jest ważny przede wszystkim w Villány. Daje miękkie, owocowe wina o niewysokiej taniczności, przeznaczone najczęściej do picia jako młode.
Zweigelt
Zweigelt jest austriacką krzyżówką Blaufränkisch i St. Laurent. Na Węgrzech spotyka się go przede wszystkim w regionach położonych bliżej granicy z Austrią oraz nad Balatonem.
Wina są zazwyczaj owocowe, wiśniowe i łagodne. Dojrzewanie w beczce może nadać im więcej ciała, przyprawowych akcentów i waniliowych nut.
Odmiany międzynarodowe
W cieplejszych regionach, zwłaszcza w Villány i Szekszárdzie, dużą rolę odgrywają również Cabernet Franc, Cabernet Sauvignon, Merlot, Syrah i Pinot Noir.
Szczególnie Cabernet Franc stał się jedną z wizytówek Villány, gdzie może osiągać dużą dojrzałość, zachowując aromaty ciemnych owoców, ziół i przypraw.
